Thực trạng vệ sinh an toàn thực phẩm hiện nay

Luật An toàn thực phẩm (55/2010/QH12) khẳng định “bảo đảm an toàn thực phẩm là trách nhiệm của mọi tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm”. Tuy nhiên, hiện nay tình hình ATVSTP tại Việt Nam đang rất đáng lo ngại. Số vụ ngộ độc thực phẩm liên tục tăng cao, với hàng trăm trường hợp mắc bệnh mỗi năm. Ví dụ, Bộ Y tế ghi nhận chỉ trong 11 tháng năm 2024 đã xảy ra 131 vụ ngộ độc thực phẩm, làm 4.726 người mắc và 21 người tử vong. Nếu tính cả năm 2024, con số này lên đến 135 vụ, 4.936 người mắc và 24 trường hợp tử vongvfa.gov.vn. Nhiều vụ ngộ độc tập thể quy mô lớn (hơn 30 người mắc/vụ) đã xảy ra, khiến hàng nghìn nạn nhân phải nhập viện. Những số liệu này cho thấy thực trạng VSATTP hiện nay ở Việt Nam vẫn chưa được cải thiện triệt để, mặc dù hệ thống pháp luật đã có từ lâu.

Thống kê vụ ngộ độc và nguyên nhân phổ biến

Theo thống kê của Bộ Y tế, phần lớn các vụ ngộ độc liên quan đến nguồn thực phẩm không an toàn hoặc kém vệ sinh. Trong 131 vụ nêu trên, có tới 43 vụ liên quan đến độc tố tự nhiên (ví dụ ăn nấm rừng, cá nóc, cua lạ, so biển, cóc độc…), 6 vụ liên quan đến hóa chất, và 45 vụ do vi sinh vật (độc tố vi khuẩn). Điều đáng báo động là ngoài những vụ ngộ độc thông thường, còn xuất hiện nhiều vụ ngộ độc thực phẩm giả, sữa giả với quy mô lớn. Chuyên trang Dân trí dẫn thống kê cho thấy 29 vụ ngộ độc tập thể (trên 30 người mắc/vụ) đã khiến 4.049 người mắc và 2 người tử vong. Ở chiều ngược lại, 102 vụ nhỏ hơn cũng đã làm 747 người nhập viện và 19 người chết.

Tình trạng này được phản ánh qua nhiều trường hợp cụ thể. Theo báo Tuổi Trẻ, “các sản phẩm sữa giả có cả sữa dành cho trẻ em, người bệnh tiểu đường, sau phẫu thuật” đã được phát hiện. Thậm chí Bộ Y tế nhận được phản ánh rằng một số nhân viên y tế đã tư vấn bệnh nhân dùng các sản phẩm sữa do doanh nghiệp phân phối, sau đó phát hiện đó là sữa giả. Bệnh viện cũng từng nhập các lô hàng sữa kém chất lượng. Như Tuổi Trẻ đưa tin: “Sữa giả không chỉ được bán ở các đại lý, những ngày qua một số bệnh viện thông tin loại sữa của các công ty này đã được cung ứng tại bệnh viện”. Ngoài sữa, thực phẩm chức năng, gia vị, nguyên liệu chế biến cũng từng có vụ giả mạo, góp phần làm thực phẩm bẩn tràn lan trên thị trường. Thói quen lơ là trong quy trình chế biến (bán hàng rong không che đậy, không bảo quản lạnh…) càng khiến chất lượng không được đảm bảo.

Hệ thống quản lý và thách thức thực thi

Luật ATVSTP 2010 quy định rõ nguyên tắc phân cấp liên ngành: các cấp quản lý chịu trách nhiệm giám sát suốt chuỗi thực phẩm. Theo chuyên trang Atvstp.org.vn, Ban Quản lý VSATTP (thuộc UBND các tỉnh, thành) chịu trách nhiệm “quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm trong suốt quá trình sản xuất, chế biến, vận chuyển, lưu thông, kinh doanh đối với tất cả các loại thực phẩm”. Đồng thời họ tổ chức cấp/thu hồi giấy phép ATTP, thanh tra và xử lý vi phạm. Tại TP.HCM, Sở ATTP do bà Phạm Khánh Phong Lan làm Giám đốc đã liên tục ban hành kế hoạch thanh tra trọng điểm. Ví dụ, từ 21/4 đến 30/5/2025 Sở này đã kiểm tra chuyên đề nhóm thực phẩm (sữa chế biến, dinh dưỡng y học, thực phẩm bổ sung…), nhằm đánh giá thực trạng chấp hành quy định ATVSTP của các cơ sở sản xuất, kinh doanh. Đây là nỗ lực nhằm sớm phát hiện, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Ngoài ra, Thủ tướng Chính phủ cũng đã thành lập Ban Chỉ đạo liên ngành ATTP, phối hợp với Bộ Y tế và Bộ Nông nghiệp triển khai các biện pháp quản lý. Như Cục trưởng Cục ATTP (Bộ Y tế) TS. Trần Việt Nga từng chỉ đạo các địa phương tăng cường thanh tra đối với trường học, khu công nghiệp, bếp ăn tập thể và thức ăn đường phố, không để lơ là nguồn thực phẩm của học sinh, công nhân.

Tuy vậy, công tác kiểm tra còn nhiều khó khăn. Theo Cục ATTP, trong năm 2024 toàn ngành y tế đã kiểm tra hơn 354.820 cơ sở, phát hiện 22.073 cơ sở vi phạm ATVSTP (chiếm ~6,2% cơ sở được kiểm tra) và xử lý trên 9.000 cơ sở. Nhưng do Việt Nam có hàng trăm ngàn cơ sở nhỏ lẻ sản xuất, kinh doanh thực phẩm, nên lực lượng thanh tra còn mỏng, chưa bao quát hết được. Một số cơ sở bị phát hiện vi phạm còn chây ì hoặc hoạt động chui để né tránh. Đặc biệt, một số thực phẩm nguy cơ cao (sản xuất thủ công, bảo quản kém) chưa được kiểm soát chặt. Tình trạng thiếu nhận thức của người tiêu dùng – chưa tuân thủ thói quen ăn chín uống sôi – cũng tiếp tay cho những rủi ro an toàn thực phẩm.

Giải pháp và khuyến nghị nâng cao ATTP

Để cải thiện thực trạng, nhiều chuyên gia và tổ chức kiến nghị tăng cường các giải pháp:

• Siết chặt quản lý, tăng cường thanh tra: Cơ quan chức năng như Cục ATTP, Sở Y tế, Sở ATTP phải phối hợp liên ngành, kiểm tra trọng điểm tại các “điểm nóng” (bếp ăn tập thể, khu công nghiệp, trường học, chợ, làng nghề)vfa.gov.vn. Mẫu thực phẩm nghi ngờ phải được lấy xét nghiệm gắt gao. Xử lý nghiêm minh các vi phạm (thu hồi giấy phép, phạt tiền, khởi tố hình sự) để răn đe.
• Nâng cao truyền thông, giáo dục cộng đồng: Cần triển khai rộng rãi chiến dịch tuyên truyền về ATTP, đặc biệt là ở trường học và khu dân cư. Phổ biến kiến thức “ăn chín, uống sôi; rửa tay trước khi ăn” và cảnh báo về thực phẩm độc hại. Phối hợp với báo chí, truyền thông kỹ thuật số để người dân nhận biết nguy cơ (ví dụ tác hại của thức ăn đường phố không đảm bảo vệ sinh).
• Nghiên cứu và ứng dụng khoa học công nghệ: Đẩy mạnh phát triển các phòng kiểm nghiệm thực phẩm, giám sát cảnh báo sớm (hệ thống truy xuất nguồn gốc, ứng dụng IoT giám sát điều kiện bảo quản). Khuyến khích doanh nghiệp áp dụng hệ thống HACCP, ISO, và công nghệ bảo quản hiện đại để nâng cao tiêu chuẩn chất lượng.
• Thực thi pháp luật và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp: Doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh thực phẩm cần tuân thủ nghiêm quy chuẩn kỹ thuật. Các công ty tư vấn ATVSTP uy tín (chẳng hạn Công ty TNHH Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam – LEGAL Lê Gia, thành lập 2008 chuyên tư vấn luật an toàn thực phẩm) cũng cảnh báo rằng đầy đủ hồ sơ pháp lý (giấy chứng nhận ATTP, công bố sản phẩm hợp quy) là điều kiện tiên quyết để bảo vệ doanh nghiệp và người tiêu dùng.
• Liên ngành và cộng đồng tham gia giám sát: Khuyến khích hình thức kiểm tra đột xuất, đường dây nóng tiếp nhận phản ánh về ATTP. Hội phụ huynh, các tổ chức xã hội… nên tham gia kiểm tra, đấu tranh với thực phẩm bẩn, công bố công khai các vi phạm trên mạng xã hội để cảnh báo cộng đồng.

Ảnh minh họa: Cảnh công an và lực lượng chức năng TP.HCM “đột kích” cơ sở sản xuất sữa giả.

Về lâu dài, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật ATVSTP (sửa đổi, bổ sung Luật năm 2018) và đảm bảo phân quyền rõ ràng cho cơ quan quản lý. Đồng thời, cải thiện hệ thống dữ liệu công khai về chất lượng thực phẩm, minh bạch các kết quả xử lý vi phạm để xây dựng niềm tin. Bài học từ các nước phát triển cho thấy an toàn thực phẩm đòi hỏi trách nhiệm chung: từ cơ quan nhà nước, doanh nghiệp đến người tiêu dùng đều phải nâng cao ý thức và hợp tác chặt chẽ.